Terytorium nad rzeką Wisłoką należało w początkach Polski do obszarów nadgranicznych, oddzielających ziemie ruskie od Małopolski. System byłych grodów sugeruje, że we wczesnym średniowieczu istniała tutaj linia obronna skupiona wzdłuż rzeki Wisłoki. Wraz z rozwojem państwa polskiego powstawały również osady, np. Strzegocice, Latoszyn, Podgrodzie, Pustynia i Brzeźnica. Ta ostatnia wieś według legendy związana jest z postacią pierwszego kanonizowanego Polaka, świętego Stanisława Szczepanowskiego, biskupa krakowskiego, który miał poświęcić miejscowy kościół. Intensywny proces osadniczy na terenie ziemi dębickiej rozpoczął się dopiero w XIII i XIV wieku, kiedy to powstały miasta Pilzno i Dębica oraz liczne wsie, np. Gumniska, Paszczyna, Pustków, Zawada, Stasiówka, Stobierna, Wiewiórka czy Zassów. Przykładem intensywności zasiedlania był rozwój sieci parafialnej. Istniały wówczas parafie w Brzeźnicy, Straszęcinie, Zassowie, Guminskach, Lubzinie i Dobrkowie podporządkowane dekanatowi leśnemu w Dębicy. W XV wieku osadnicy głębiej wdarli się w tereny puszczy sandomierskiej zakładając m.in. Kozłów, Nagoszyn, Męciszów czy Biały Bór. W późniejszym okresie nastąpiło jedynie powiększenie obszaru istniejących już wsi, karczunki lasów i osuszanie bagien dla pozyskania zarówno pól uprawnych, jak i pastwisk.

Skąd pochodzili osadnicy zasiedlający obecna ziemię dębicką w średniowieczu? Na to pytanie nie można dać przy obecnym stanie znajomości badań archeologicznych i źródeł pisanych jednoznacznej odpowiedzi. Z pewnością najwięcej pochodziło z ziemi sandomierskiej i krakowskiej, ale również nie brakowało przybyszów z Niemiec, Czech czy Śląska, jak również osadnictwa jenieckiego, głównie pochodzenia jadźwińskiego, tatarskiego i wołoskiego. Jak widać z krótkiej charakterystyki procesu osadniczego, na ziemi dębickiej podstawową grupę ludności stanowili mieszkańcy wsi, a rolnictwo i hodowla były ich głównym zajęciem. Dotyczyło to również ludności Dębicy, gdyż rzemiosłem i handlem zajmowała się mniejsza część lokalnej społeczności. Na wsi do końca XV wieku przeważała gospodarka czynszowa, następstwo wprowadzenia w życie osadnictwa na prawie niemieckim. Rola była uprawiana metodą trójpolówki. Wielkie znaczenie miała również hodowla bydła. Mimo iż w Dębicy nie istniały wówczas cechy rzemieślnicze, to jednak przetrwały wzmianki o: kowalach, ślusarzach, kołodziejach, stelmachach, krawcach czy malarzach, którzy świadczyli swe usługi zarówno mieszkańcom miasta, jak i okolicznych wsi. Pod koniec XVIII wieku, kiedy nasze tereny znalazły się pod zaborem austriackim w Dębicy wymarło rzemiosło. Osada stała się w pełni rolniczą, niczym nie różniącą się od większej wsi. Ludność miejska i wiejska, by nie głodować, zajmowała się dodatkowo zbieraniem grzybów czy też owoców leśnych. Dorabiano sobie także zbieraniem chrustu. W połowie XIX wieku przez ziemię dębicką przeprowadzono linię kolejową, wówczas też pojawił się pewien postęp w rolnictwie. Zaczęto wprowadzać żelazne pługi, zwiększać uprawę ziemniaka, wprowadzono płodozmian zamiast trójpolówki, zaczęto organizować kółka rolnicze, które popularyzowały hodowlę owiec, bydła i trzody chlewnej. Pod koniec XIX wieku teren ziemi dębickiej zaczął być głównym ośrodkiem handlu końmi, które głównie eksportowano na Śląsk. Miasto Dębica przekształciło się w ośrodek rzemieślniczo-handlowy.

Życie kulturalne ówczesnego społeczeństwa biegło wówczas dwutorowo. Lokalna szlachta, kiedy nie zajmowała się nadzorowaniem majątków, często organizowała wyjazdy, także zagraniczne, zjazdy towarzyskie, podczas których słuchano muzyki oraz tak przez wszystkich uwielbiane polowania.

Dla chłopów życie kulturalne koncentrowało się w karczmach, gdzie odbywały się chrzciny, zrękowiny, wesela, a także kończyły uroczystości pogrzebowe. Ponieważ tereny galicyjskie były ubogimi, dlatego też, by uciec przed przysłowiową „galicyjską nędzą” bezrolni i wielu małorolnych chłopów emigrowało głównie do Stanów Zjednoczonych, ale także do Kanady, Brazylii i Francji, by tam pracować i godnie żyć. Tak było aż do rozpoczęcia czterech inwestycji COP-u po roku 1936. Sytuacja ekonomiczna ludności się poprawiła. Rolnicy mieli ułatwiony zbyt na produkty rolne, a rzemieślnicy rozwijali swoją produkcję.

Okres II wojny światowej boleśnie doświadczył ziemię dębicką. Ludność poniosła duże straty, nie tylko materialne, ale także ludzkie. Mimo terroru hitlerowskiego okupanta mieszkańcy wsi i miasta brali udział w konspiracji, czego przykładem był masowy udział w akcji „Burza” w 1944 roku. Po wyzwoleniu wzięli się do odbudowy rodzinnych wsi i miasta ze zniszczeń wojennych. Wówczas też nastąpiła ostatnia fala migracyjna związana z przesiedleniem część zabużan na nasze tereny. Dlatego też obecna struktura etnograficzna mieszkańców ziemi dębickiej znacznie różni się od tej sprzed wieku.

____________________________________________________________